Categorie archief: cultuur

Smerig verhaal

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Voor het eerst in mijn leven heb ik zelf “semlor” gebakken, waarbij  – voor de tweede keer in mijn leven –  mijn wijsvinger in de staafmixer terecht kwam.

Natuurlijk had ik me voorgenomen dat het me nooit meer zou gebeuren: de turboknop indrukken terwijl je met je vinger restjes gemalen kruimels weg peutert. Die eerste keer was ‘haast’ de oorzaak, nog voor mijn grut uit school zou komen wilde ik mijn baksel klaar hebben. Het mixermes was vlijmscherp en kliefde zich meedogenloos rondcirkelend in mijn vinger. Eenmaal los  – de pijn viel gek genoeg mee –  fietste ik zo snel ik kon naar de huisarts, met één hand aan het stuur en de ander in een theedoek gewikkeld. Nadat een röntgenfoto duidelijk maakte dat het kootje in tact was gebleven, was de schrik gauw over. Dat gold niet voor mijn arme kinderen, die hun moeder niet thuis troffen en zich angstig afvroegen waarom de keukenmuur er uitzag alsof er een moord was gepleegd. Smerig verhaal.

Maar vandaag liep het goed af en was een simpele pleister voldoende. Bij een kopje thee kon ik genieten van een heerlijke semla; een bolletje van wit brood, gevuld met amandelmassa, kardemom en slagroom en versierd met een kapje, dat bestrooid wordt met poedersuiker.

In de 17de eeuw werden semlor geserveerd als “hetvägg”; luxe witte broodjes, drijvend in een pan warme melk. Tegenwoordig eet je ze bij de koffie, zijn er diverse varianten te koop en verschillen de tradities rondom de semla van streek tot streek. In Skåne horen ze bij “bullemåndag” maar de meeste Zweden eten een semla op “fettisdag”. Die “vette dinsdag” is de dag voorafgaand aan aswoensdag. Ooit volgde daarop voor veel mensen de vastentijd; een periode van onthouding en bezinning. Maar tradities zijn dynamisch en zo werd het in de loop der tijd gewoonte om in de 7 weken voor Pasen élke dinsdag een semla te eten. Inmiddels is de consumptie niet meer beperkt tot dinsdagen en zijn de broodjes al vanaf Kerst verkrijgbaar. Meer dan 40 miljoen worden er jaarlijks verorberd, die van de thuisbakkers niet meegerekend.

Dat niet alleen het maken maar ook het eten van semlor niet zonder gevaar is blijkt uit het volgende tragedie. In de avond van fettisdag 1771 overleed koning Adolf Frederik nadat hij zich te buiten was gegaan aan semlabroodjes. Officieel luidde het overlijdensbericht als volgt: “Zijne Majesteits dood is veroorzaakt door indigestie na het eten van “hetvägg”, zuurkool, knolraap, kreeft, kaviaar, bokking en champagne.”

Over smerige verhalen gesproken.

Smerig verhaal foto

Försök att översätta till Svenska

EN SKITIG HISTORIA

För första gången i mitt liv har jag bakat semlor, varvid – för andra gången i mitt liv – mitt pekfinger råkade i stavvispen.

Självklart var avsikten att det aldrig, aldig skulle hända igen: trycka på turboknappen medan man pillar ur fastsittande smulor med fingret. Den där första gången var förklaringen att jag hade lite bråttom. Jag ville ha min bakelse färdig innan mina flickor kom hem från skolan. Vispkniven var vass och trängde sig brutalt runtcirklande in i fingret. Efter jag lossnat fingret  – värken var förvånande mild –  cyklade jag så snabbt jag kunde till husläkaren, den ena handen på styret och den andra vecklad i en diskhandduk. Efter att en röntgenbild visade att fingerbenet hade hållit sig, var förskräckelsen över. Det gällde inte mina stackars barn, som inte träffade sin mamma hemma och ångestfullt frågade sig varför köksväggen sog ut som om ett mord begåtts. En skitig historia.

Men idag behövdes ingen läkare, ett enkelt plåster räckte. Jag kunde njuta en god semla; en bulle av ljust vetebröd med söt fyllning av mandelmassa, kardemumma och grädde och prytts av ett lock, beströtts av florsocker.

I 17-talet serverades semlor som ”hetvägg”; luxiga, ljusa bullar som doppades i varm mjölk. Numera äts de som fikabröd, säljes olika typ och varierar semlans traditioner från landskap till landskap. I Skåne äts de på ”bullemåndag” men de flesta svenskar äter en semla på ”fettisdagen”. Den där ”fetta tisdagen” är dagen innan askonsdagen. Förr började därefter fastetiden; en period av avhållsamhet och tid för eftertanke. Men traditioner är dynamiska och så blev det vanan att äta en semla varje tisdag under fastans sju veckor. Under tiden begränsas semlas förtäringen inte bara till tisdagar och säljes de i bagerier från december till påsk. Svenskarna konsumerar mer än 40 miljoner semlor om året och till detta tillkommer nog alla hembakade bullar.

Att inte bara att laga men även äta semlor kan vara farligt, så visar den här tragedien: på fettisdagen året 1771, avled Kung Adolf Fredrik efter han har ätit semlor. Officiella bulletinen om kungens död meddelar följande: “Hans Majestäts dödsfall har skett av indigestion av hetvägg, surkål, rofvor, hummer, kaviar, böckling och champagnevin.”

Men oj, det är ju vad man kallas för en skitig historia.

Getagged , , , , , , , , , , ,

Peper

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Göran Borg is een eenzame stakker. Traag, voorovergebogen en met een zwaar Skåns accent sluipt de man door het leven, de dagen tellend sinds zijn vrouw hem voor een vlotter mansexemplaar heeft ingeruild. Alleen de plaatselijke voetbalclub doet de 50-plusser nog een beetje opveren. Na een oneervol ontslag is de ellende compleet. Met zijn ziel en een schamel doosje persoonlijke bezittingen onder de arm verlaat hij zijn harteloze werkgever.

Regisseur Hannes Holm (“een man die Ove heet”) zet in de boekverfilming van “The Most Beautiful Hands of Delhi” – nu te zien op Netflix – opnieuw een oudere, emotioneel incompetente man in de hoofdrol. In de eerste minuten roept Göran Borg medeleven maar ook ergernis op. Je zou hem scherpe woorden in de mond willen leggen, zijn vuisten willen doen heffen en eigenhandig de bekende peper in de r**t willen steken, gewoon omdat je hem beter gunt.

Maar dan meldt Göran zich impulsief aan voor een groepsreis naar India. Al binnen 2 dagen na aankomst stelt hij teleurgesteld vast: “Niks ‘vluchtoord voor de ziel’! Hoezo ‘land vol wijsheid en kalmte’? India stinkt, is arm, chaotisch en lawaaierig!” Het wordt er niet beter op als de ‘Delhi Belly’ hem, na het drinken van kraanwater, heen en weer dwingt tussen wc-pot en kotsemmer. Precies op dat dieptepunt duikt naast zijn bed een wonder op in de persoon van Yoendra Sing Takoer, kortweg: Yogi. Deze onverzettelijke rasopportunist neemt ‘Mr. Gora’ onder zijn hoede als ware het zijn broer.

Het verschil tussen beide mannen had niet groter kunnen zijn. Waar de introverte Zweed zich laat leiden door nobele begrippen als gelijkwaardigheid en bescheidenheid en zijn eigen gevoelens niet herkent, laat de Indiër zich voeren door zijn ‘innerlijke goden’. Yogi schroomt niet om valse titels op visitekaartjes te gebruiken, dringt zich op in societykringen, gaat zich te buiten aan zoetigheden uit moeders koelkast en maakt geen probleem van overspel. Komische verwikkelingen zijn het gevolg maar het verhaal gaat verder dan dat. Een verliefdheid maakt ook bij ‘Mr. Gora’ opportunisme en onvermoede vasthoudendheid los.

Göran Borg verrast dochter en ex als hij besluit in India te blijven. Hij bluft zich als buitenlandcorrespondent bij een Zweedse krant naar binnen, duikt louche fabrieken in om het bestaan van kinderarbeid te bewijzen en neemt mierzoet wraak op zijn oude werkgever.

Die peper kunnen we bewaren voor in de curry.

 peper (2)

Försök att översätta till Svenska

PEPPAR

Göran Borg är en ensam stackare. Trögt, framåtlutat och i tung skånsk dialekt smyger mannen genom livet medan han räknar alla dagar sen sin fru bytte honom till en mer ambitiös mansperson. Endast det lokala fottbollsslaget uppmontrar 50-plussaren. När han får sparken är eländet komplett. Med en liten låda personliga grejer under armarna lämnar han betryckt sin hårdhjärtade arbetsgivare.

I filmatiseringen av boken ’Delhi vackraste händer’  – aktuellt på Netflix-  väljer regissören Hannes Holm (”en man som heter Ove”) återigen en emotionellt omogen gubbe i huvudrollen. Under de första minuter väcker Göran Borg både ömkan och förargelse. Man skulle vilja lägga honom skarpa ord i munnen, göra honom lyfta knytnävarna, och ’späcka honom med röd peppar’, bara för att man förunnar honom bättre.

Men då anmäler Göran Borg sig, impulsivt, till en gruppresa till Indien. Knappast 2 dagar på plats fastställer han besviken: ”Vadan ’hide-away for your soul’? Vad då ’country filled with wisdom and calmness’? Indien är varmt, stressigt, stinkande, fattigt, rörigt och högljutt!” Situationen förbättras inte precis när han dricker kranvatten och ’the Delhi Belly’ tvingar honom fram och tillbaka mellan toa och kräkhink. Just i detta bottenläge dyker Yoendra Sing Takoer  – Yogi kallad – upp vid hans säng. Den här glada opportunist tar hand om ’Mr. Gora’, nykter och andaktsfullt som en bror.

Skillnaden mellan männen kunde inte varit större. Den introverta svensken ledas av nobla begrepp som jämställdhet och ödmjukhet och känner inte igen sina egna sinnesrörelser medan Indiern förs av sina ’inre gudar’. Han skamlöst använder falska titlar på visitkort, tränger sig in i rika kretser, tjuväter sötsaker från mamas kylskap och har inga problem med snedsprång. Starka olikheterna ledar till roliga förvecklingar men historien bjuder mer än bara det. Även ‘Mr. Gora’ visar ha en opportunistisk sida. När han förälskar sig tar han steg han hade aldrig vagade drömma om.

Göran Borg överraskar sin dotter och ex-fru med meddelandet att han kommer stanna i Indien. Han ge sig ut för utlandskorrespondent och därmed får ett jobb hos en svensk tidning, utforskar utnyttjande av industriarbetande barn och ta sockersöt hämnd på sin förre detta chef.

Den där pepparn kan vi bevara och använda till en god curry.

Getagged , , , , , , , , , , , ,

Moord op de M/S Diana

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Had Agatha Christie niet gekozen voor een moord in de Oriënt Express dan zou “Moord op M/S Diana” een goed alternatief zijn geweest. Het in 1931 gebouwde cruiseschip met haar houten interieur, klassieke vloerbedekking, sjieke eetzaal en personeel in kostuum is een monument waarin Hercule Poirot zich helemaal thuis zou voelen. En net als de beroemde trein begeeft M/S Diana zich door de fraaiste landschappen; via het Götakanaal van Göteborg naar Stockholm en weer terug. Ik zag haar aanleggen in Forsviks Bruk, een 600 jaar oude fabrieksomgeving in Västergötland.

Het succes van Forsvik ligt in de aanwezige waterkracht, die energie leverde voor allerlei soort bedrijvigheid. Eeuwen later is Forsvik cultureel erfgoed – een bezoekje waard – en o.a. beroemd door de productie van de karakteristieke Zweedse lantarenpalen. Industriële geschiedenis verhaalt meestal over in zware omstandigheden zwoegende arbeiders en meedogenloze, machtige bazen. Toch spelen in Forsvik ook vrouwen een spannende rol.

Elisabeth Cronström was zo’n vrouw. Het industriemilieu zat haar al in de genen toen ze trouwde met de steenrijke Sebastian Tham. Ze baarde 10 kinderen voordat ze, nog maar 41 jaar oud, weduwe werd. Zolang ze niet hertrouwde mocht ze namens haar overleden man Forsvik besturen. En zo geschiedde, ruim 40 jaar. Onder haar doelgerichte leiding breidde ze Forsvik uit door de aankoop van gebouwen en grond. Slim als ze was kocht ze ook bospercelen, opdat er altijd voldoende kolen, lees: brandstof, voor handen zou zijn. Even verstandig zorgde ze voor fatsoenlijke huisvesting voor alle arbeiders. Ondanks haar doortastendheid hield ze zich op de achtergrond, maar weinigen kenden haar écht.

Dan was er ook nog Augusta Bäckman, de Florence Nightingale van Forsvik tot ze, ongetrouwd, zwanger bleek. Augusta, volslagen in paniek vanwege deze schande, besloot gebruik te maken van de heersende cholera-epidemie. Ze werkte dag en nacht bij de zieken en hoopte grondig op een besmetting die haar tijdig het leven zou benemen zodat haar geheim niet uitkwam. Het liep anders: Augusta overleefde de epidemie en kreeg een dochter die ze zelf opvoedde en de kneepjes van het medische vak leerde. Ondanks de schande bleef ze erg gewaardeerd om haar kennis en inzet.

Een schip vol welgestelden, een mysterieuze matrone en een taaie nachtzuster. Poirot kan wat mij betreft van boord en op zoek gaan naar dat verdachte flesje uit de medicijnkast van Augusta Bäckman of naar de geheime minnaar van Elisabeth Cronström.

ig-logo-email meer foto’s vind je op Instagram – svenska smulor

Moord op MS Diana foto

Försök att översätta till Svenska

MORDET PÅ M/S DIANA

Om inte Agatha Christie valt ett mord i Orientexpressen så skulle ”morden på M/S Diana” varit ett bra alternativ. Det året 1931 byggda skeppet met trä-interiör, klassiska mattor, flott matsal och kostymklädd personal  är ett monument där Hercule Poirot skulle känna sig som hemma. Och precis såsom det berömda tåget kryssar M/S Diana genom de vackrasta landskap; via Götakanalen från Göteborg till Stockholm och tillbaka. Jag såg henne angöra Forsviks Bruk, en 600 år gammal bruksmiljö.

Forsviks succén berodde på närvarande vattenkraft, som levererade energi och ledde till verksamheter av olika slag. Många sekler senare är Forsvik en stycke industrihistoria, bl.a. kännt för produktionen av karakteristiska svenska lyktstolpar, ett byggnadsminne, värd ett besök. Industriens historia oftast handlar om svåra omständigheter, knogande arbetare och hänsynslösa, mäktiga chefer. Ändå spelade i Forsvik även kvinnor en spännande roll.

Elisabeth Cronström var en sån kvinna. Industrimiljön fanns redan i hennes gener när hon giftte sig med stenrika Sebastian Tham. Hon födde 10 barn innan hon, bara 41 år gammal, blev änka. Såvida hon inte skulle gifta om sig fick hon styra Forsvik in namn av hennes avlidne man. Och sådär skedde det. Under hennes ledning förökade hon Forsvik genom att köpa byggnader och mark. Smart som hon var köpte hon också många skogstomter, så att det alltid skulle finnas tillräckligt nog kol, läs: brännsle. Likadant klokt skötte hon ordentlig bostad åt alla arbetare. Trots hennes makt och självmedvetande undvek hon rampljuset, bara några få manniskor kände henne riktigt.

Och då fanns det också Augusta Bäckman, Forsviks egen Florence Nightingale tills hon, ogift kvinna, verkade vänta barn. Augusta, helt i panik på grund av skam, tänkte använda den utbrutna Kolera-epidemien. Hon jobbade dygnet runt i de sjuka hemmen, satt hopp till hon skulle smittats och dö tidigt så att hon skulle kunna dölja graviditeten. Det blev inte som hon hade tänkt sig; Augusta överlevde epidemien och fick en dotter. Hon fostrade upp henne själv och lärde henne allt möjligt om medicinska saker. Trots skammen värderades Augusta högt för hennes kunskap och insats.

En lyxig båt, en mysteriös kommerserådinnan och en tuff nattskjuksköterska. Poirot får mitt lov att stiga i land och leta efter den där misstänkt liten flaskan från Augustas medicinskåp eller efter Elisabeth Cronströms hemliga älskare.

ig-logo-email flera bilder finns på Instagram – svenska smulor

Getagged , , , , , , , , , , ,

Night at the museum

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Mijn bed staat tijdelijk in een museum, meer precies: Ålands Kulturhistoriska Museet i Mariehamn. De eerste nacht schrok ik wakker van de condensunit die luid brommend aansloeg. Er is hier, na een ingrijpende verbouwing vorig jaar, behoorlijk geïnvesteerd in klimaatbeheersing. Kunst en historische objecten vragen daarom, anders vergaat het oude munten als roestige spijkers en veranderen nostalgische feestjurken in vlokjes. Want motten en schimmels zijn dol op wol en linnen, zilvervisjes kwijlen bij het zien van papier en licht verbleekt alles wat het leven ooit kleur gaf.

Elk type collectie heeft zijn eigen plaats en eigen omgangsregels. Boeken en documenten liggen in een donker, droog archief. Het magazijn met allerhande oude voorwerpen kom je niet in zonder toegangscode en plastic overschoenen, en voor de textielcollectie bestaat een goed gerubriceerd depot waar niemand in- of uitgaat zonder eerst zelf zo ongeveer chemisch te zijn gereinigd.

Kleden zijn een paradijs voor diverse ieniemini onderkruipseltjes. Daarom krijgt de “brudrya” uit 1865 een uitvoerige check. De pH-meting brengt slecht nieuws; het verouderingsproces van het kleed gaat hard en een waterwassing zal nodig zijn om dit te vertragen. Aan mij de eer om deze “rya”, die als deken in bed gebruikt werd, eerst te stofzuigen. Met een speciaal gefilterd apparaat en veel geduld beweeg ik van links naar rechts, van boven naar onder, over achter- en voorkant.

Ondertussen fantaseer ik over de 17-jarige Anna Serafia Karlsdotter uit Bertby, die zelf de schapen scheerde en de wol  kaarde, spon, verfde en twijnde voordat ze begon te knopen aan haar deken. Waarschijnlijk was de brudrya de inbreng voor haar aanstaande huwelijk en is het uitbundige bloemmotief een combi van kleuren en vormen die voorkwamen op de kleden uit beide ouderlijke huizen. Dacht Anna tijdens het knopen verlangend aan haar geliefde of was het een verstandshuwelijk? En hoe ging het toe in de Ålandse winters, in de nachten dat de storm om het huis huilde en de golven tegen de klippen beukten? Als haar lichaam rustte na het harde werken, bad ze dan tot God dat haar man veilig van zee terug mocht keren? Als de kou niet te harden was, kropen haar kinderen dan tegen haar aan, onder die zware wollen deken?

Oeps, focus! Dit klusje vraagt om aandacht. Een simpel foutje kan onherstelbare schade geven. Verder dromen mag, als ik me vannacht omdraai onder mijn comfortabele, frisgewassen, donzen dekbed.

ig-logo-email meer foto’s vind je op Instagram – svenska smulor

 Night at the museum foto

Försök att översätta till Svenska

NIGHT AT THE MUSEUM

Min säng står tillfälligt i ett museum, mer precis: i Ålands Kulturhistoriska Museet i Mariehamn. Första natten förskräcktes jag av condensmaskinen som sätte sig igång med ett högt ljud. Man har grundligt satsat på klimatbehärskning, under den omfattande renoveringen ifjol.

Konst och historiska föremål kräver det. Annars går det för gamla mynt såsom för rostiga spikar och förändras nostalgiska festklänningar till flingor. För fjärilar och svampar gillar ull och linne, papper får silverfiskar dregla i mungipan. Och ljus bleker allt som tidigare gett livet färg.

Det är därför att varje typ sammling har sin egen plats och sina egna umgängesregler. Böcker och dokument ligger i ett mörkt, torrt arkiv. Magasinet där olika gamla föremål finns kommer man inte in utan entrékod och skoskydd på och textil bevaras i en depå där ingen går in utan att typ kemtvättat sig själv.

Filtar är ett paradis för olika pyttelite småkryp. För den skul ska ”brudryan” från 1865 forskas noggrant. PH-mätningen berättar dåliga nyheter; åldrandet går snabbt och vattentvättning krävs för att fördröja den där processen. Innan det, får jag ären att dammsuga den hår ryan, som användades i sängen. Med mycket tålamod rör jag från vänster mot höger, upåt och nedåt, över framsidan och baksidan.

Under tiden fantaserar jag om 17-åriga Anna Serafia Karlsdotter från Bertby, som klippte fåren, kardade, spann, färgade och tvinnade ullen innan hon började knyta sin rya. Antagligen var brudryan ett bidrag till hennes kommande äktenskap och var det livliga blommönstret en kombination av färger och formar som förekom på ryarna från både föräldernas husen. Längtade Anna till hennes älskare medan hon knöt eller var äktenskapet arrangerat?  Och hur gick det till i Åländska vintrarna, på nätterna när det blåste kraftigt och vågorna slog våldsamt mot klipporna? När hennes kropp vilade efter slitsamt arbete, bad hon Gud att han måtte låta komma hennes man tryggt hem ifrån havet? Om hennes barn höll inte ut med kylan, kröp de tätt intill henne, under den där tjocka, tunga rya?

Obs, fokusera! Det här arbetet krävs uppmärksamhet. Ett enkelt fel kan leda till skador man säkert inte lyckas återställa. Jag får drömma vidare, inatt, när jag ligger under mitt nytvättat duntäcke.

ig-logo-email flera bilder finns på Instagram – svenska smulor

Getagged , , , , , , , , ,

NONSENS

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

In 1638 richtte de wispelturige maar zeer intelligente Zweedse koningin Kristina een postroute op van Stockholm naar Finland, toen nog deel van het enorme Zweedse rijk. De route liep dwars over de Ålandeilanden. Speciaal daarvoor aangestelde boeren vervoerden brieven en pakketten in estafettevorm per boot, paard en zo nodig per slee van Eckerö naar Vårdö en andersom. Vooral ’s winters waren de omstandigheden bar en het aantal weduwen langs de route was dan ook hoog.

Tussen 1809 en 1917 waren Finland en Åland deel van het Russische tsarenrijk en werd in Eckerö het Post- en tullhus gebouwd. Een protserig pand in empirestijl; een grensmarkering en statement van de Russische overheerser. Tegenwoordig vind je er het postroutemuseum, een bijzondere chocolaterie, galerie en een fijn café.

Het is weekend. Terwijl de Ålanders met zakken houtskool en bijbehorende grillworstjes naar hun buitenhuisjes zijn vertrokken maak ik een wandeling over Eckerö. Het bos heeft in dit late, koude voorjaar een blauw-wit tapijt van leverbloempjes en bosanemoontjes. Het haventje van Käringsund is een plaatje en de uitzichten over klippen en zee roepen existentiële vragen op. “Went schoonheid?” “Raakt een plek waar het leven zo hard was, zijn nare bijsmaak ooit kwijt?” En even zo fundamenteel: “Zal ik nog even een wc opzoeken voordat ik de bus terug neem?”

Goed plan – die wc – want daardoor maak ik in het tolhuiscafé kennis met Michael. Hij is professor aan het Berklee College of Music in Boston, schrijft literatuur voor volwassenen en kinderen en woont deze meimaand als ‘artist in residence’ in het Post- en tullhus. Michael maakt ook nonsensgedichten; poëzie die wel betekenis suggereert maar feitelijk geen betekenis heeft. Omdat ze ‘taalloos’ zijn, worden zijn gedichten tot in India gehoord en begrepen. De klanken zijn vrolijk en grappig maar worden soms ook opruiend gebruikt, als een veilig  – want niet nader te analyseren –  protest tegen heerszuchtige machthebbers.

Michael luistert graag naar de taal en klanken van de mensen op Åland, zoals daar is het wonderlijke en veel gebruikte “schhhjúp!”, dat gewoon “ja” betekent maar de indruk wekt dat iemand schrikt en onmiddellijk stikt. Ook de verhalen van Tove Jansson, het Finse epos Kalevala en de bont gevlekte Ålandse rotsen prikkelen Michael tot nieuw werk.

Hier op deze historische plek, die symbool staat voor machtsvertoon maar ook voor communicatie, kan Michael hardop nieuwe nonsense uitproberen zonder dat hij voor gek verklaard wordt. De muren van het Post- en tullhus zijn daar dik genoeg voor. Ze zijn eeuwenoude getuigen, maar oordelen niet.

(meer over Michael Heyman en zijn nonsenspoëzie vind je HIER)

ig-logo-email meer foto’s vind je op Instagram – svenska smulor

Nonsense foto

Försök att översätta till Svenska

NONSENS

Året 1638 inrättade den fladdriga men mycket intelligenta drottningen Kristina en postväg mellan Stockholm och Finland, som då var en del av det stora svenska riket. Postvägen leddas tvärs över Ålands vattnet och öarna. Särskilda postbönder utsågs för att sköta posttransporten från Eckerö till Vårdö och tvärtom.  Det gjordes i stafettform; med roddbåt, häst och eventuellt med släde. Omständigheterna var farliga och slitsamma. Antalet änkor var högt.

Mellan 1809 och 1917 var Finland och Åland del av det ryska tsarriket och byggdes Post- och tullhuset i Eckerö. En kaxig byggnad uppförd i empirestil; en gränsmarkering, även rysk statement. Numera finns postrotemuseet, en chocolaterie, konstutställningar och ett café i byggnaderna.

Helgen kommit. Medan Ålänningarna  har åkt till sina stugor på landet vandrar jag över Eckerö. Skogen har en matta av Blå- och Vitsippor. Käringsunds hamn är förtjusande och vyerna över klipporna och havet framkallar väsentliga frågår. ”Kan man vänja sig vid skönhet?” ”Blir en plats där livet varit så hård, nånsin av med bitter eftersmak?”  Men lika fundamentellt: ”ska jag till toa innan jag tar bussen hemåt?”

Bra plan, med toaletten, för nu träffar jag i tullhusets café Tsarevna av en slump Michael. Han är professor hos Berklee College of Music i Boston och forfattare av romaner och barnböckar. Under hela maimånaden bor han som ’artist in residence’ i Post- och tullhuset. Michael gör också nonsensdikter; poesi som suggererar meningen men faktiskt är betydelselös. För att de är typ ’utan-språk’ hörs och förstås sina dikter till och med i Indien. Klangerna är glada och lustiga men ibland även används retande, som en trygg – för inte verklig analyserbart- protest mot makthavare.

Michael tycker om lyssna till ållänningars språk och uttalande, som för exempel det underliga och mycket användade ”schhjúp!”, som betyder ”ja” men ger intrycket att någon skrämms och omedelbart kvävs. Ytterligare inspirerar Tove Janssons böckar, Finska epos Kalevala och brokiga fläckmönstren på Ålands klipporna honom att göra ny poesi.

På den här historiska plats, som är typ symbol för makt men även för kommunikation, kan Michael testa sina dikter högt utan att förklaras galen. Post- och tullhusets väggarna är nog tjocka. De vittnar sedan seklar men dömer ingen.

(Mer om Michael Heyman och nonsensepoesi hittas HÄR)

ig-logo-email flera bilder finns på Instagram – svenska smulor

Getagged , , , , , , , , , ,

Cut & paste

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Meer dan eens zette ik mij met schaar, Prittstift en een stapel verbleekte, reeds door anderen stuk gebladerde Libelles, aan de fantasieloze opdracht “maak een collage die iets over jezelf vertelt.” Verder dan lievelingseten en hobby’s kwam het inhoudelijk meestal niet. Dat zulks geknutsel niet glimlachend als een typisch jaren-tachtig-dingetje kan worden afgedaan ontdekte ik toen mijn dochters zich decennia later voor het vak CKV door exact dezelfde opdracht heen worstelden.

De in collagetechniek uitgevoerde portretten van het kunstenaarsduo Cooper & Gorfer staan mijlenver af van dit soort knip- en plakwerk. Sara Cooper, fotografe en opgegroeid in Pittsburg, raakte gefascineerd door de verlaten industriële landschappen en de door haar vader getekende versies daarvan. Architecte Nina Gorfer – haar wieg stond in Wenen –  had een oma die een geweldig vertelster was en elk plekje van haar bergboerderij voorzag van een uniek verhaal.

Bij het zien van oude familiealbums realiseerden Cooper en Gorfer zich dat een foto meerwaarde krijgt door er een interpretatie of verhaal in te vlechten. Op hun schilderijen – of zijn het toch foto’s? –  portretteren ze mensen. Ze gebruiken daarbij dezelfde strategie die ons geheugen hanteert; door te filteren, dingen weg te laten en toe te voegen maken ze van ervaringen een eigen herinnering, een eigen plaatje.

Cooper en Gorfer verdiepen zich uitgebreid in de afkomst en leefwereld van de vrouwen die ze afbeelden. De streek van herkomst wordt in de prenten vertaald in o.a. traditionele kleding en voorwerpen. Ambities, dromen, trots en teleurstellingen zie je terug in een houding, oogopslag of in de positie van handen. Op levensgroot formaat maken de collages indruk. Ze vertellen ze niet alleen het verhaal van een individu maar ook dat van over generaties heen veranderende culturen.

Associeer deze beschrijving nou niet met fotostudio De Boer te Volendam, waar je je voor een luttel bedrag in klederdracht hijst en voor de pret laat vastleggen. De portretten van Cooper en Gorfer hebben níets met toerisme te maken. Ze tonen karaktervolle vrouwen en het vaak ongerepte landschap waarin ze leven. De architect en fotografe maakten hun series in o.a  Lappland, Argentinië, IJsland, Groenland, de Faeröer eilanden en Kirgizië.

Cooper en Gorfer wonen en werken in Göteborg en Berlijn. Nog tot en met 11 juni is hun werk te zien in het – heerlijke! – Fotografiska Museet in Stockholm. Ook via Instagram (coopergorfer) zijn de dames te volgen.

ig-logo-email meer foto’s vind je op Instagram – svenska smulor

Sami_Eugenia_withWovenBelt

Försök att översätta till Svenska

CUT & PASTE

Allt som oftast använde jag sax, limstiftet och en stapel gamla, söndriga damtidningar för att klara av fantasilösa uppdraget ”gör ett collage som berätter något om dig själv.”  Oftast blev det inte mer än bilder av favoritmat och hobbyer. Att den där typen pyssel inte bara var en typisk 80-talet-grej visade sig när mina döttrar fick exact samma uppdraget på skolan, flera decennier senare.

Cooper & Gorfers porträtt, utfört i collagetekniker, liknar inte alls den där klipp och klistra-arbetet. Sara Cooper, en fotograf som växte upp i Pittsburg, facinerades av det nära industriella landskapet och hur sin pappa skissade detta med teckningskol. Arkitekten Nina Gorfer – hennes vagga stod i Wien –  hade en mormor som var en fantastisk berättare och kopplade unika historia till varje ställe av hennes bondegård i Alperna.

När Cooper en Gorfer bläddrade igenom gamla familjalbum betänkte de att en bild kan få ett mervärde om man infogar en interpretation eller historia. På deras tavlor – eller är de ändå foton?– porträtterar de olika typ människor. De hanterar samma strategin som vårt minne gör; genom att filtrera, undanta eller bifoga saker skapar vi ett eget minne, en egen bild till våra upplevelser.

Cooper en Gorfer fördjupar sig i härkomsten och tillvaron av kvinnorna de tänker avbilda. Deras hemtrakt syns på tavlor i bl.a. traditionell klädsel och föremålen. Ambitioner, drömmar, stolthet och besvikelser uttrycks genom attityd, ögonkastet eller händernas position. I naturlig storlek är de väldigt imponerande. De berätter inte bara individernas historier men även visar hur kultur kan förändras över generationer.

Snälla, förknippa inte den här bekrivning med fotostudio de Boer i Volendam, där alla kläder om sig i folkdräkt och fotograferas, på skoj. Cooper och Gorfers porträtterna har íngenting med turism att göra. De presenterar karaktärsfulla kvinnor och de ofta orörda landskap där de lever. Arkitekten och fortografen gjorde deras collageserier i Lappland, Argentina, Island, Grönland, Färöarna och Kirgizistan.

Cooper och Gorfer arbetar i både Göteborg och Berlin. Till och med 11 juni visas porträtterna i – fina!- Fotografiska i Stockholm. Även via Instagram (coopergorfer) kan du följa damerna.

ig-logo-email flera bilder finns på Instagram – svenska smulor

Getagged , , , , , , ,

Röbin Hööd

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Begin dit jaar, aan zomaar een keukentafel in Malmö, imiteerde een ietwat hysterische actrice die haar brood verdient met het inspreken van luisterboeken  -een echte stemmetjesexpert dus-  voor mij fragmenten uit de klassieke kerstfilm “Sagan om Karl-Bertil Jonssons julafton”, die al vanaf 1975 jaarlijks door de SVT wordt uitgezonden.

De tekenfilm vertelt over Karl-Bertil, een keurige jongen uit een al even keurig gezin, die in de donkere dagen voor Kerst wat bijverdient door ‘s nachts kerstpakketjes te sorteren op het postkantoor. De zachtmoedige Karl-Bertil droomt ervan Robin Hood te zijn. Onder het motto “stelen van de rijken, geven aan de armen” houdt hij alle pakjes achter die bestemd zijn voor rijke notabelen, inclusief die voor zijn eigen vader, om op kerstavond stiekem, uitgedost als kerstman, langs verrotte deuren en duistere kroegen te gaan en de cadeautjes uit te delen, die blij door de armlastigen worden ontvangen.

Zo ver zo goed. Het gezin Jonsson zit genoeglijk bij de kerstboom, die door vader is versierd met een ster uit de eigen winkel, er klinkt zoete kerstmuziek uit de radio en nog zoetere kerstmuziek uit de televisie. Tot de telefoon gaat en een tante informeert of het handbeschilderde porseleinen bord dat ze opstuurde goed is ontvangen. Niet dus. Karl-Bertil, geplaagd door een onwaarschijnlijk groot geweten en niet in staat zijn ouders voor te liegen op deze heilige kerstavond, verslikt zich in een nootje maar biecht direct en uiterst kalm zijn daad op. Paps, die zich niet kan voorstellen dat je iets vrijwillig weggeeft, zelfs geen prullaria waar je niet per se om gevraagd hebt, rukt zich los van de televisie en buldert zijn zoon toe: “wát zeg je dat je gedaan hebt? Ben je niet goed bij je hoofd? Mijn God, ik heb een communist groot gebracht!”

Vrezend voor zijn reputatie als ondernemer dwingt vader zijn zoon met hem op pad te gaan om de gedupeerde rijken excuses aan te bieden. Dat het toch goed gaat aflopen verraden de relaxte saxofoonmuziek en de kalme voice-over; té veel spanning past een feelgood-kerstfilm immers niet. Tegen alle verwachtingen in wordt Karl-Bertil als een held ontvangen en zijn daad bejubeld. Hij wordt getrakteerd, gedecoreerd en gezoend door ontroerde dames. Vader moet zijn beeld bijstellen: zijn zoon is een onbaatzuchtig, goed mens. De wereld heeft jongens als Karl-Bertil nodig.

Kijken kan op kerstavond 19.00 uur via de SVT of (in 3 delen) via deze link.

God Jul! Fijne kerstdagen!

robin-hood-fotoFörsök att översätta till Svenska

RÖBIN HÖÖD

I årets början, vid ett köksbord någonstans i Malmö, imiterade en liten hysterisk skådespelare som förtjanar sitt bröd genom att inspela ljudböcker -alltså: en riktig röstexpert-  för mig fragment av klassiska julfilmen “Sagan om Karl-Bertil Jonssons julafton”, som visas sedan 1975 i SVT.

Den tecknade film berättar om Karl-Bertil, en städad pojke, från en lika städad familj, som har feriearbete på postens paketavdelning under de där mörka dagar innan jul. Godhjärtade Karl-Bertil drömmer om att vara Robin Hood. Mottot “att ta från de rika, och ge åt de fattiga” leder till att han smusslar undan alla julpaket adresserats till högavlönade personer, även dem riktat mot sin egen far. Därpå åker han ut, förklätt som jultomten, till ruttna dörrar och dystra pubar för att dela ut julklappar och sprida glädje till de fattiga.

Allt bra hittills. Familjen Jonsson myser vid julgranen, som far smyckade med en glittrande stjärna han tog med gratis från sitt varuhus. Ur radion strömmade finaste julsånger, ur tv:n strömmade ännu mer fina julsånger. Men då ringer plötsligt telefonen. Det är faster Märtha som informerar om handmålade porslinstallrik väl mottagits. Självklart inte. Karl-Bertil, som har ett otroligt starkt samvete och orkar inte ljuga för sina föräldrar på heliga julafton, hostar en nötbit ut ur halsan och bekänner sitt dåd omedelbart och lugnt. Farsan, av typen som kan inte föreställa sig att ge bort något gratis och frivilligt, även om det handlar om prylar man hellre slipper få, vrålar mot sin son: “Vad sa du att du gjorde sa du?!? Är du inte klok?! Jag har närt en kommunist vid min barm!”

Farsan fruktar sin framtoning som företagare och tvingar sin son att tala sanningen för alla stöldoffren. Att allt kommer att ordna sig avslöjar lätta saxofonspelet och den lugna voice-over; för mycket spänning tillhör ju inte en feelgood-julfilm. Mot alla förväntningar betraktas Karl-Bertil som en hjälte och hyllas för sitt dåd. Han bjudas, dekoreras och pussas av berörda kvinnor. Far tvingas ändra bedömningen: sonen är en onsjälvisk, god människa. Världen behöver pojkar som Karl-Bertil.

SVT sänder filmen på julafton, klockan 19.00. Eller du tittar filmen (3 delar) via den här länken.

God Jul! Fijne kerstdagen!

 

Getagged , , , , , , , , ,