Sproeten

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Als roodharige heb ik een haat-liefdeverhouding met de zon. Van alle vrolijke stranddagen herinner ik me vooral de dagen die daarop volgden; eindeloos gesmeer met aftersun, compressen met yoghurt en komkommerschijfjes. Verbrande huid die in vellen losliet en pijnlijke jeuk tussen de schouderbladen, precies daar waar het zelfs de meest geoefende yogi niet lukt om te krabben. Met afgunst en verbazing keek ik naar hen die bij de start van het nieuwe schooljaar aantrekkelijk gebruind de klas in huppelden, alsof ze maanden onder palmbomen geleefd hadden, levend op zelf gevangen vis, kokosmelk en ananas terwijl aan mij slechts wat sproeten op de neus bewezen dat ook in onze straat de zon had geschenen.

De huid is ons grootste orgaan maar ook ons visitekaartje, onze verpakking. De Engelse fotograaf Brock Elbank viert de veelzijdigheid van de mens met een tentoonstelling over sproeten. Na een oproep op de social media reageerden ruim 6500 mensen uit 38 landen en van alle leeftijden. Een selectie hiervan liet zich vastleggen in Elbanks studio, wat resulteerde in ongeveer 150 portretten, die momenteel via enorme beeldschermen te zien zijn in het Regiomuseum in Kristianstad, Zweden.

Muziek van Tom Fletcher begeleidt deze beelden en sluit perfect aan bij zowel de kracht als de kwetsbaarheid van de geportretteerden. Sommigen zijn trots op hun sproeten, anderen worstelen er al sinds hun kindertijd mee. Enkelen probeerden ooit uit schaamte hun huid met Jif te poetsen, verscheidenen werden gepest. De tentoonstelling besteedt geen woorden aan dit soort gevoelens, de foto’s spreken, intens, voor zich.

Elbank vergelijkt sproeten graag met vingerafdrukken. Hij vindt ze prachtig omdat ze elke mens uniek maken.

“When I see people who stand out from the crowd, I always see it as a positive thing, a very beautiful thing. These people might not see themselves in that way and that’s kind of what fascinates me. I always like something that’s different and diverse and unique and stands out.”

De portrettengalerij, een ode aan de sproet, stelt ook de vraag wat schoonheid eigenlijk is. Evelyn Thomasson, van Regionsmuseet Kristianstad, merkt dat vooral jonge mensen er moeite mee hebben af te wijken van anderen. Maar eenmaal ouder ontstaat juist vaak waardering voor ieders individuele schoonheid.

“Fräcknar” loopt nog tot 14 oktober 2018. Na de première in Kristanstad zal de tentoonstelling de wereld rondreizen. Een voorproefje krijg je via  deze link of volg Brock Elbank op Instagram (mrelbank)

 Sproeten foto

Försök att översätta till Svenska

FRÄKNAR

Som rödhårig har jag ett hat-kärlek-förhållande till solen. Av alla glada stranddagar minns jag framförallt de dagarna därpå; ändlöst smörjande med aftersun, ryggen täckts av yoghurt och gurkskivor. Solbränd hud som gjorde ont, lossnade i flagor och kliade mellan skulderbladen, där även en vältränad yogi inte lyckas riva. Avundsjukt och förvånat tittade jag på dem andra som kom in i klasslokalen efter sommarlov; bruna, snygga. Som om de levt under palmer och bara ätit själv fångat fisk, kokosnötter och ananas i månader, medan min kropp bara hade några fräcknar på näsan, ett bevis att solen också visat sig i vår gatan.

Huden är vårt största organ men också vårt visitkort, vår förpackning. Den engelska fotgrafen Brock Elbank hedrar skillnader mellan människor i en utställning om fräcknar. Efter en kallelse i sociala medier anmälde sig över 6500 personer från 38 olika länder och av alla ålder till projektet. De utvålda fotograferades i Elbanks studio. Totalt finns det nu drygt 150 porträtt, som visas på enorma bildskärmar i Regionmuseet Kristianstad.

Tom Fletschers musiken spelar på bakgrunden och tolkar perfekt såväl porträttens kraft som sårbarhet. Vissa är stollta över deras fräcknar, andra kämpa med dem sen barndomen. Några försökte tvätta bort fräckarna med Cif, flera mobbades. Utställningen berättar inte med ord om såna känslor, bilderna berättar nog själva, på ett intensivt sätt.

Elbank tycker om fräcknar och jämfor dem gärna med fingeravtryck, som är också helt unika för varje individ.

“When I see people who stand out from the crowd, I always see it as a positive thing, a very beautiful thing. These people might not see themselves in that way and that’s kind of what fascinates me. I always like something that’s different and diverse and unique and stands out.”

Porträttgaleriet, som berömmer fräcknar, även väcker frågan vad skönhet egentligen innebär. Utställningsproducent Evelyn Thomasson tycker att ungdomar kanske helst ser ut som alla andra medan man börjar uppskattar varje människas unika utseende och individuella skönhet när man kommer till åren.

“Fräcknar” kan synas i Kristianstad t.o.m. 14 oktober 2018. Därefter kommer utställningen resa runt jorden. Få ett intryck via den här länken. Eller kolla Brock Elbank på Instagram: mrelbank

Getagged , , , , , , ,

Hoe langer hoe hekker

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Er zijn dagen die gewoon niet lukken. Dan helpt alleen de tuin, waar een mens met nuttig werk een hoop frustratie kwijt kan.

De winter moet weg en wel nú. Bladharken. Snoeischaar.  knip-knip-knip  Oude stengels boven de grond eraf. Beukenhaag. Waar is het verlengsnoer? Laat die elektrische heggenschaar maar loeien! Rigoureus aanpakken, halve meter korter, een kopje kleiner maken heet dat.  Tjakkah!  Handzaag erbij voor de dikste takken. Dit ga ik morgen voelen. Geeft niet. Hagelbui. Doorgaan. 30 meter beukenhaag. Waarom hebben wij  d e r t i g  meter beukenhaag?

Serieus, waarom die heg? Waarom dat hek bij de ingang van ons erf? Geen land telt zoveel hekjes en heggetjes als het onze. Als je Nederland vanuit de lucht bekijkt is het bijna aandoenlijk hoe we onze territoria markeren en afscheiden. We sloven ons uit met gietijzeren, klassieke constructies, met vlechtschermen van de GAMMA, gemetselde muurtjes en schanskorven. Sensor-gestuurde buitenverlichting beschermt onze eigendommen. Van wie is de aarde eigenlijk?

De hekjes van mijn voorkeur staan – natuurlijk – in Zweden. Verticaal en paarsgewijs geplaatste staken dragen als het ware schuin aflopende takken, die met bindsels van twijgen op hun plaats gehouden worden. Vaak honderden meters lang. ‘Hankgärdesgårdar’ heten ze. Heerlijk woord trouwens: ‘hankjerdes[[g]]order’

Het bouwen van dit soort afrastering is een ambacht. In de winter wordt het hout geoogst; naaldbomen, liefst zo oud mogelijk en groot geworden in barre kou. Want een langzame groei maakt het materiaal hard en duurzaam. Met 70 jaar oude sparren gaat een hek wel 30 jaar mee. Anders dan vroeger wordt het hout tegenwoordig gestapeld en gedroogd voordat ermee gebouwd wordt. Ook dat verlengt de levensduur. Variatie is er eigenlijk alleen in de afstand tussen de takken, de dichtheid van het vlechtwerk. Zo spreken ze in Småland van ‘ormatät’ (slang-dicht) en bouwen ze in Roslagen ‘träskotät’ (klomp-dicht)

Je hoeft je best niet te doen om hankgärdesgårder tegen te komen, je herkent ze vanzelf. Maar wil je ze zien zoals ze eeuwen geleden bedoeld zijn, ga dan naar Råshult; cultuurreservaat en de geboortegrond van Carl von Linée. Wandel rond bij de ouderlijke boerderij, zwerf langs oude rassen rogge, haver en vlas, zet je neus open in de kruidentuin en doe een fika in het tuincafé.

Terwijl ik het snoeiafval in de houtwal stapel jubelen de merels en mezen van opwinding. Nestmateriaal! Het is inmiddels ook voorjaar in mijn hoofd.

(meer foto’s vind je op Instagram – svenska smulor)

SAM_9843

Försök att översätta till Svenska

UPPIFRÅN

Det finns dagar som helt enkelt inte vill lyckas. I så fall hjälper bara trädgården, där man genom nyttigt arbete blir av med frustrationen.

Vintern ska bort, nu! Rävsar löv. Trädklippare.  klipp-klipp-klipp  Ner med de vissna stjälkar. Bokhäcken. Var finns förlängningskabel? Låt denna häcksax böla! Jobbar rigoröst; en halv meter kortare. Tjakkah! Handsågen för de tjockaste grenar. Jag kommer känner det här i kroppen imorgon. Ingen fara. Hagelskur. Fortsätt. Tretio meter bokhäcken. Varför har vi  t r e t i o  meter bokhäck?

Seriöst, varför denna häck? Varför staketet vid gårdens entrén? Det finns ju inget land som har så många häckar och staket som vårt. Om man tittar på Nederländerna uppifrån är det nästan rörande att fastställa hur vi markerar och avdelar våra revir. Vi fjäskar med klassiska järnkonstruktioner,  GAMMAs billiga trädgårdsskärmar, murar och gabioner byggda av armeringsnät med stenblock i. Sensorstyrd belysning beskyddar våra egendomar. Vem är det som äger jorden – egentligen?

Min favorit typ staket står – sjävklart – i Sverige. Lodräta och parvis placerade spiror bär lutade grenar som hålls på plats av kraftiga vidjor. Ofta mer än hundra meter.  ‘Hankgärdesgårdar’ heter de. Härligt ord förresten: ‘hankjerdes[[g]]order’.

Att bygga en sån gärdesgård är handverk. I vinterna skördats träden; granar, helst så gammal som möjligt och uppvuxit i ett hårt klimat. För av en långsam tillväxt blir virket hårdare och mer hållbart. Gjord av 70 år gamla grenar håller en gärdesgård i minst 30 år.  Numera staplas och torkas virket innan man börjar bygga. Även det bidrar till hållbarheten. Variation finns egentligen bara i avståndet mellan grenarna, konstruktionens tätheten. I Småland talas om ‘ormatät’ medan man bygger ‘träskotät’ i Roslagen.

Du behöver inte anstränga dig för att kunna se hanksgärdesgårder, de finns varsomhelst. Men om du skulle vilja se de såsom de någonsin ämnat, åk till Råshult; kulturreservat och Carl von Linnés födelseort. Ströva omkring i gårdsmiljön, vandra längs råg, havre och lin av gamla sorter, öppna näsan i örtagården och fika i trädgårdscaféet.

Medan jag bygger en vall av beskärningsavfall jublar koltrastarna och mesarna. Bomaterial! Under tiden är har våren börjat i mitt huvud.

(Extra bilder hittas på Instagram – svenska smulor)

Getagged , , , , , , , , , , , , , , , ,

Smerig verhaal

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Voor het eerst in mijn leven heb ik zelf “semlor” gebakken, waarbij  – voor de tweede keer in mijn leven –  mijn wijsvinger in de staafmixer terecht kwam.

Natuurlijk had ik me voorgenomen dat het me nooit meer zou gebeuren: de turboknop indrukken terwijl je met je vinger restjes gemalen kruimels weg peutert. Die eerste keer was ‘haast’ de oorzaak, nog voor mijn grut uit school zou komen wilde ik mijn baksel klaar hebben. Het mixermes was vlijmscherp en kliefde zich meedogenloos rondcirkelend in mijn vinger. Eenmaal los  – de pijn viel gek genoeg mee –  fietste ik zo snel ik kon naar de huisarts, met één hand aan het stuur en de ander in een theedoek gewikkeld. Nadat een röntgenfoto duidelijk maakte dat het kootje in tact was gebleven, was de schrik gauw over. Dat gold niet voor mijn arme kinderen, die hun moeder niet thuis troffen en zich angstig afvroegen waarom de keukenmuur er uitzag alsof er een moord was gepleegd. Smerig verhaal.

Maar vandaag liep het goed af en was een simpele pleister voldoende. Bij een kopje thee kon ik genieten van een heerlijke semla; een bolletje van wit brood, gevuld met amandelmassa, kardemom en slagroom en versierd met een kapje, dat bestrooid wordt met poedersuiker.

In de 17de eeuw werden semlor geserveerd als “hetvägg”; luxe witte broodjes, drijvend in een pan warme melk. Tegenwoordig eet je ze bij de koffie, zijn er diverse varianten te koop en verschillen de tradities rondom de semla van streek tot streek. In Skåne horen ze bij “bullemåndag” maar de meeste Zweden eten een semla op “fettisdag”. Die “vette dinsdag” is de dag voorafgaand aan aswoensdag. Ooit volgde daarop voor veel mensen de vastentijd; een periode van onthouding en bezinning. Maar tradities zijn dynamisch en zo werd het in de loop der tijd gewoonte om in de 7 weken voor Pasen élke dinsdag een semla te eten. Inmiddels is de consumptie niet meer beperkt tot dinsdagen en zijn de broodjes al vanaf Kerst verkrijgbaar. Meer dan 40 miljoen worden er jaarlijks verorberd, die van de thuisbakkers niet meegerekend.

Dat niet alleen het maken maar ook het eten van semlor niet zonder gevaar is blijkt uit het volgende tragedie. In de avond van fettisdag 1771 overleed koning Adolf Frederik nadat hij zich te buiten was gegaan aan semlabroodjes. Officieel luidde het overlijdensbericht als volgt: “Zijne Majesteits dood is veroorzaakt door indigestie na het eten van “hetvägg”, zuurkool, knolraap, kreeft, kaviaar, bokking en champagne.”

Over smerige verhalen gesproken.

Smerig verhaal foto

Försök att översätta till Svenska

EN SKITIG HISTORIA

För första gången i mitt liv har jag bakat semlor, varvid – för andra gången i mitt liv – mitt pekfinger råkade i stavvispen.

Självklart var avsikten att det aldrig, aldig skulle hända igen: trycka på turboknappen medan man pillar ur fastsittande smulor med fingret. Den där första gången var förklaringen att jag hade lite bråttom. Jag ville ha min bakelse färdig innan mina flickor kom hem från skolan. Vispkniven var vass och trängde sig brutalt runtcirklande in i fingret. Efter jag lossnat fingret  – värken var förvånande mild –  cyklade jag så snabbt jag kunde till husläkaren, den ena handen på styret och den andra vecklad i en diskhandduk. Efter att en röntgenbild visade att fingerbenet hade hållit sig, var förskräckelsen över. Det gällde inte mina stackars barn, som inte träffade sin mamma hemma och ångestfullt frågade sig varför köksväggen sog ut som om ett mord begåtts. En skitig historia.

Men idag behövdes ingen läkare, ett enkelt plåster räckte. Jag kunde njuta en god semla; en bulle av ljust vetebröd med söt fyllning av mandelmassa, kardemumma och grädde och prytts av ett lock, beströtts av florsocker.

I 17-talet serverades semlor som ”hetvägg”; luxiga, ljusa bullar som doppades i varm mjölk. Numera äts de som fikabröd, säljes olika typ och varierar semlans traditioner från landskap till landskap. I Skåne äts de på ”bullemåndag” men de flesta svenskar äter en semla på ”fettisdagen”. Den där ”fetta tisdagen” är dagen innan askonsdagen. Förr började därefter fastetiden; en period av avhållsamhet och tid för eftertanke. Men traditioner är dynamiska och så blev det vanan att äta en semla varje tisdag under fastans sju veckor. Under tiden begränsas semlas förtäringen inte bara till tisdagar och säljes de i bagerier från december till påsk. Svenskarna konsumerar mer än 40 miljoner semlor om året och till detta tillkommer nog alla hembakade bullar.

Att inte bara att laga men även äta semlor kan vara farligt, så visar den här tragedien: på fettisdagen året 1771, avled Kung Adolf Fredrik efter han har ätit semlor. Officiella bulletinen om kungens död meddelar följande: “Hans Majestäts dödsfall har skett av indigestion av hetvägg, surkål, rofvor, hummer, kaviar, böckling och champagnevin.”

Men oj, det är ju vad man kallas för en skitig historia.

Getagged , , , , , , , , , , ,

Peper

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Göran Borg is een eenzame stakker. Traag, voorovergebogen en met een zwaar Skåns accent sluipt de man door het leven, de dagen tellend sinds zijn vrouw hem voor een vlotter mansexemplaar heeft ingeruild. Alleen de plaatselijke voetbalclub doet de 50-plusser nog een beetje opveren. Na een oneervol ontslag is de ellende compleet. Met zijn ziel en een schamel doosje persoonlijke bezittingen onder de arm verlaat hij zijn harteloze werkgever.

Regisseur Hannes Holm (“een man die Ove heet”) zet in de boekverfilming van “The Most Beautiful Hands of Delhi” – nu te zien op Netflix – opnieuw een oudere, emotioneel incompetente man in de hoofdrol. In de eerste minuten roept Göran Borg medeleven maar ook ergernis op. Je zou hem scherpe woorden in de mond willen leggen, zijn vuisten willen doen heffen en eigenhandig de bekende peper in de r**t willen steken, gewoon omdat je hem beter gunt.

Maar dan meldt Göran zich impulsief aan voor een groepsreis naar India. Al binnen 2 dagen na aankomst stelt hij teleurgesteld vast: “Niks ‘vluchtoord voor de ziel’! Hoezo ‘land vol wijsheid en kalmte’? India stinkt, is arm, chaotisch en lawaaierig!” Het wordt er niet beter op als de ‘Delhi Belly’ hem, na het drinken van kraanwater, heen en weer dwingt tussen wc-pot en kotsemmer. Precies op dat dieptepunt duikt naast zijn bed een wonder op in de persoon van Yoendra Sing Takoer, kortweg: Yogi. Deze onverzettelijke rasopportunist neemt ‘Mr. Gora’ onder zijn hoede als ware het zijn broer.

Het verschil tussen beide mannen had niet groter kunnen zijn. Waar de introverte Zweed zich laat leiden door nobele begrippen als gelijkwaardigheid en bescheidenheid en zijn eigen gevoelens niet herkent, laat de Indiër zich voeren door zijn ‘innerlijke goden’. Yogi schroomt niet om valse titels op visitekaartjes te gebruiken, dringt zich op in societykringen, gaat zich te buiten aan zoetigheden uit moeders koelkast en maakt geen probleem van overspel. Komische verwikkelingen zijn het gevolg maar het verhaal gaat verder dan dat. Een verliefdheid maakt ook bij ‘Mr. Gora’ opportunisme en onvermoede vasthoudendheid los.

Göran Borg verrast dochter en ex als hij besluit in India te blijven. Hij bluft zich als buitenlandcorrespondent bij een Zweedse krant naar binnen, duikt louche fabrieken in om het bestaan van kinderarbeid te bewijzen en neemt mierzoet wraak op zijn oude werkgever.

Die peper kunnen we bewaren voor in de curry.

 peper (2)

Försök att översätta till Svenska

PEPPAR

Göran Borg är en ensam stackare. Trögt, framåtlutat och i tung skånsk dialekt smyger mannen genom livet medan han räknar alla dagar sen sin fru bytte honom till en mer ambitiös mansperson. Endast det lokala fottbollsslaget uppmontrar 50-plussaren. När han får sparken är eländet komplett. Med en liten låda personliga grejer under armarna lämnar han betryckt sin hårdhjärtade arbetsgivare.

I filmatiseringen av boken ’Delhi vackraste händer’  – aktuellt på Netflix-  väljer regissören Hannes Holm (”en man som heter Ove”) återigen en emotionellt omogen gubbe i huvudrollen. Under de första minuter väcker Göran Borg både ömkan och förargelse. Man skulle vilja lägga honom skarpa ord i munnen, göra honom lyfta knytnävarna, och ’späcka honom med röd peppar’, bara för att man förunnar honom bättre.

Men då anmäler Göran Borg sig, impulsivt, till en gruppresa till Indien. Knappast 2 dagar på plats fastställer han besviken: ”Vadan ’hide-away for your soul’? Vad då ’country filled with wisdom and calmness’? Indien är varmt, stressigt, stinkande, fattigt, rörigt och högljutt!” Situationen förbättras inte precis när han dricker kranvatten och ’the Delhi Belly’ tvingar honom fram och tillbaka mellan toa och kräkhink. Just i detta bottenläge dyker Yoendra Sing Takoer  – Yogi kallad – upp vid hans säng. Den här glada opportunist tar hand om ’Mr. Gora’, nykter och andaktsfullt som en bror.

Skillnaden mellan männen kunde inte varit större. Den introverta svensken ledas av nobla begrepp som jämställdhet och ödmjukhet och känner inte igen sina egna sinnesrörelser medan Indiern förs av sina ’inre gudar’. Han skamlöst använder falska titlar på visitkort, tränger sig in i rika kretser, tjuväter sötsaker från mamas kylskap och har inga problem med snedsprång. Starka olikheterna ledar till roliga förvecklingar men historien bjuder mer än bara det. Även ‘Mr. Gora’ visar ha en opportunistisk sida. När han förälskar sig tar han steg han hade aldrig vagade drömma om.

Göran Borg överraskar sin dotter och ex-fru med meddelandet att han kommer stanna i Indien. Han ge sig ut för utlandskorrespondent och därmed får ett jobb hos en svensk tidning, utforskar utnyttjande av industriarbetande barn och ta sockersöt hämnd på sin förre detta chef.

Den där pepparn kan vi bevara och använda till en god curry.

Getagged , , , , , , , , , , , ,

Muizenrestaurant

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Ze zijn terug, de muizen van Malmö! Nu met “Frankie och Benjys bokhandel” en “Teatro Reggiano” aan de Amiralsgatan.

Begin december 2016 openden de muizen al het piepkleine Italiaanse restaurant Topolino en het notenwinkeltje ‘Noix de vie’ aan de Bergsgatan. Voorbijgangers gingen massaal op de knieën om zich te vergapen aan de bizar detaillistisch uitgewerkte horeca van niet meer dan 70 x 30 cm. Kazen uit alle windstreken, aan slingers geregen zonnebloempitten, knapperige hazelnoten en geurige amandelen in de etalage en een met klimrozen beschut buitenzitje om dat lekkers op te peuzelen. Op de deur aanwijzingen over al dan niet geaccepteerde creditcards en aan de buitenmuur affiches van actuele tentoonstellingen en concerten, een fiets tegen de gevel en sfeervolle verlichting in de avonduren. Geen detail was toeval, geen naam zonder verwijzing.  Kijk echt HIER even om een beeld te krijgen.

Achter de muizenvoorzieningen zit een kunstenaarscollectief dat zich Anonymouse noemt. Ze spelen met het genoeglijke idee dat er een parallelle wereld zou kunnen bestaan waar muizen leven, net als wij, gemaakt van de spullen die wij weg gooien. Een groter doel dan een beetje blijheid verspreiden hebben ze niet en wie goed kijkt ziet inderdaad ‘left-overs’ zoals flessedoppen, lollystokjes, klosjes en bouten.

Hoewel hongerige uilen en katten in principe de grootste vijanden van muizen zijn bleek vorig jaar ook de mens een gevaar. Na 3 weken sneuvelden ‘Topolino’ en ‘Noix de vie’ door vandalisme. Meer nog dan de muizen zelf waren de Malmöers verontwaardigd. Bij de jaarlijkse uitreiking van de stadsarchitectuurprijzen kregen de minibouwsels een eervolle vermelding.

Muizen zijn onvermoeibaar en nieuwsgierig. Dat bleek toen in de zomer, achter een willekeurig elektriciteitshuisje het pretparkje “Tjofsans” aangelegd werd, compleet met waarzegster, spookhuis en reuzenrad. En tot ieders verrukking doken de muizen in september opnieuw op, in textielstad Borås, met ‘Pärlans tyger’ (‘pareltjes van stof’) en antiquariaat ‘Sorkhs skattkammare’. Dat de muizen voor duurzaam kiezen bleek toen ‘Dunkan’ geopend werd. Bij het uit een oude jerrycan gemaakte pompstation tanken de muizen milieuvriendelijke koolzaad- en olijfolie.

Soms vormen muizen een plaag, ze vreten gaten in je dure isolatie en niet zelden veroorzaken ze gillende paniek en angstdromen. Maar wie van de straatkunst van Anonymouse toch niet stiekem een heel klein beetje vrolijk wordt heeft – vrees ik – het dromen verleerd.

Lieve lezer, koester het kleine en heb een mooi nieuw jaar!

insta anonymouse

Försök att översätta till Svenska

MÖSSRESTAURANG

De är tillbaka, Malmös mössen! Nu med “Frankie och Benjys bokhandel” och “Teatro Reggiano” på Amiralsgatan.

I början av december 2016 öpnade mössen redan mycket liten italieniska restaurangen ’Topolino’ och nötbutiken ’Noix de vie’ på Bergsgatan. Massor fotgängare föll på knä för att titta på bisarrt detaljerat tillverkade matserveringen, som mätte inte mer än 70 x 30 cm.

Bakom skyltfönstret sågs ostar från alla väderstreck, en slinga solroskärnor, knapriga hasselnötter och välluktande mandlar. På en uteservering med rosor kunde man nujta av all den goda maten.   Klistermärken av accepterade kreditkort satt på dörren och på utevägg hängde affischer av utställningar och konserter. En cykel stod lutad mot gaveln och på kvällen var allt stämningsfull belyst. Ingen enda detalj var en slump, inget namn utan skojigt hänvisning. Gärna titta HÄR att få ett intryck.

Bakom mössfaciliteter finns ett konstnärskollektiv som kaller sig för Anonymouse. De leker med charmiga idén att det skulle finnas en värld parallell till vår, där möss lever precis som vi, fast använder de saker vi har tappat. Det finns ingen djupare grund än ville sprida lite glädje och de som tittar väl upptäckar verkligen ’left-overs’ såsom kapsyler, glasspinnar, garnspolar och bultar.

Fast att hungriga ugglor och katter är faktiskt mössens storsta fiender, visade sig ifjol framförallt människor vara ett hot. Efter tre veckor vandaliserades ‘Topolino’ och ‘Noix de vie’. Mer än mössen själv var Malmöboerna upprörda. Juryn av Malmös Stadsbyggnadspris 2017 delade ut ett hedersomnämnande till Anonymouse.

Möss är nyfikna och står på sig. Det blev uppenbart i somras då, bakom en tillfällig elskåp på Solters plan, tivolin ’Tjofsans’ anlagts, komplett med spåkvinna, skräcktunnel och pariserhjul. Till allas glädje dök mössen i september upp i textilstaden Borås, med tygbutiken‘Pärlans tyger’ och antikvariatet ‘Sorkhs skattkammare’. Att möss väljer hållbart blev tydligt när ’Dunkan’ öppnades. Här tankar de miljövänliga raps- och olivolja.

Ibland är möss en plåga; de gnager hål i kablar och isoleringsmaterial och inte sällan orsaker de skrik, panik och märdrömmar. Men de som inte smygkänner en smula glädje för Anonymouses gatukonst har – så fruktar jag – avvant att drömma.

Kära läsare, upskatta småsaker och ha ett fint nytt år!

Getagged , , , , , , , , , , , , , ,

Moord op de M/S Diana

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Had Agatha Christie niet gekozen voor een moord in de Oriënt Express dan zou “Moord op M/S Diana” een goed alternatief zijn geweest. Het in 1931 gebouwde cruiseschip met haar houten interieur, klassieke vloerbedekking, sjieke eetzaal en personeel in kostuum is een monument waarin Hercule Poirot zich helemaal thuis zou voelen. En net als de beroemde trein begeeft M/S Diana zich door de fraaiste landschappen; via het Götakanaal van Göteborg naar Stockholm en weer terug. Ik zag haar aanleggen in Forsviks Bruk, een 600 jaar oude fabrieksomgeving in Västergötland.

Het succes van Forsvik ligt in de aanwezige waterkracht, die energie leverde voor allerlei soort bedrijvigheid. Eeuwen later is Forsvik cultureel erfgoed – een bezoekje waard – en o.a. beroemd door de productie van de karakteristieke Zweedse lantarenpalen. Industriële geschiedenis verhaalt meestal over in zware omstandigheden zwoegende arbeiders en meedogenloze, machtige bazen. Toch spelen in Forsvik ook vrouwen een spannende rol.

Elisabeth Cronström was zo’n vrouw. Het industriemilieu zat haar al in de genen toen ze trouwde met de steenrijke Sebastian Tham. Ze baarde 10 kinderen voordat ze, nog maar 41 jaar oud, weduwe werd. Zolang ze niet hertrouwde mocht ze namens haar overleden man Forsvik besturen. En zo geschiedde, ruim 40 jaar. Onder haar doelgerichte leiding breidde ze Forsvik uit door de aankoop van gebouwen en grond. Slim als ze was kocht ze ook bospercelen, opdat er altijd voldoende kolen, lees: brandstof, voor handen zou zijn. Even verstandig zorgde ze voor fatsoenlijke huisvesting voor alle arbeiders. Ondanks haar doortastendheid hield ze zich op de achtergrond, maar weinigen kenden haar écht.

Dan was er ook nog Augusta Bäckman, de Florence Nightingale van Forsvik tot ze, ongetrouwd, zwanger bleek. Augusta, volslagen in paniek vanwege deze schande, besloot gebruik te maken van de heersende cholera-epidemie. Ze werkte dag en nacht bij de zieken en hoopte grondig op een besmetting die haar tijdig het leven zou benemen zodat haar geheim niet uitkwam. Het liep anders: Augusta overleefde de epidemie en kreeg een dochter die ze zelf opvoedde en de kneepjes van het medische vak leerde. Ondanks de schande bleef ze erg gewaardeerd om haar kennis en inzet.

Een schip vol welgestelden, een mysterieuze matrone en een taaie nachtzuster. Poirot kan wat mij betreft van boord en op zoek gaan naar dat verdachte flesje uit de medicijnkast van Augusta Bäckman of naar de geheime minnaar van Elisabeth Cronström.

ig-logo-email meer foto’s vind je op Instagram – svenska smulor

Moord op MS Diana foto

Försök att översätta till Svenska

MORDET PÅ M/S DIANA

Om inte Agatha Christie valt ett mord i Orientexpressen så skulle ”morden på M/S Diana” varit ett bra alternativ. Det året 1931 byggda skeppet met trä-interiör, klassiska mattor, flott matsal och kostymklädd personal  är ett monument där Hercule Poirot skulle känna sig som hemma. Och precis såsom det berömda tåget kryssar M/S Diana genom de vackrasta landskap; via Götakanalen från Göteborg till Stockholm och tillbaka. Jag såg henne angöra Forsviks Bruk, en 600 år gammal bruksmiljö.

Forsviks succén berodde på närvarande vattenkraft, som levererade energi och ledde till verksamheter av olika slag. Många sekler senare är Forsvik en stycke industrihistoria, bl.a. kännt för produktionen av karakteristiska svenska lyktstolpar, ett byggnadsminne, värd ett besök. Industriens historia oftast handlar om svåra omständigheter, knogande arbetare och hänsynslösa, mäktiga chefer. Ändå spelade i Forsvik även kvinnor en spännande roll.

Elisabeth Cronström var en sån kvinna. Industrimiljön fanns redan i hennes gener när hon giftte sig med stenrika Sebastian Tham. Hon födde 10 barn innan hon, bara 41 år gammal, blev änka. Såvida hon inte skulle gifta om sig fick hon styra Forsvik in namn av hennes avlidne man. Och sådär skedde det. Under hennes ledning förökade hon Forsvik genom att köpa byggnader och mark. Smart som hon var köpte hon också många skogstomter, så att det alltid skulle finnas tillräckligt nog kol, läs: brännsle. Likadant klokt skötte hon ordentlig bostad åt alla arbetare. Trots hennes makt och självmedvetande undvek hon rampljuset, bara några få manniskor kände henne riktigt.

Och då fanns det också Augusta Bäckman, Forsviks egen Florence Nightingale tills hon, ogift kvinna, verkade vänta barn. Augusta, helt i panik på grund av skam, tänkte använda den utbrutna Kolera-epidemien. Hon jobbade dygnet runt i de sjuka hemmen, satt hopp till hon skulle smittats och dö tidigt så att hon skulle kunna dölja graviditeten. Det blev inte som hon hade tänkt sig; Augusta överlevde epidemien och fick en dotter. Hon fostrade upp henne själv och lärde henne allt möjligt om medicinska saker. Trots skammen värderades Augusta högt för hennes kunskap och insats.

En lyxig båt, en mysteriös kommerserådinnan och en tuff nattskjuksköterska. Poirot får mitt lov att stiga i land och leta efter den där misstänkt liten flaskan från Augustas medicinskåp eller efter Elisabeth Cronströms hemliga älskare.

ig-logo-email flera bilder finns på Instagram – svenska smulor

Getagged , , , , , , , , , , ,

Heilig huisje

(SVENSK ÖVERSÄTTNING FINNS NEDANFÖR FOTON)

Zweden zijn hardlopers. Ik herinner me dat ik als kind op vakantie was in Hindås. Het was zondagochtend en katholiek als we toen nog waren gingen we, tevergeefs, op zoek naar een kerk. Onderweg werden we ingehaald door mannen met korte fladderige sportbroekjes en zweetbanden à la Björn Borg. Toen – jaren zeventig – vond ik dat heel merkwaardig.

Ook afgelopen zomer keek ik mijn ogen uit. Op de top van de 100 meter hoge Kvarntorpshögen, waar ik lui met de auto omhoog gekropen was en rustig rondslenterde, kwamen mij hardlopers tegemoet.  De bikkels hadden een 167 meter lange trap genomen – 427 treden om precies te zijn –  en of dat niet al stoer genoeg was legden ze ook de terugweg rennend af. Ter vergelijking: de Martinitoren telt 311 treden bij een hoogte van 97 meter

Deze sportieve onderneming heeft officiëel “besegra trappan”, ofwel: “overwin de trap.” Een enkele run omhoog, rond over de top en sprint via de verharde weg terug naar beneden wordt als een gemiddelde, uitdagingsloze trainingsinspanning beschouwd. Maar iemand die, binnen 5 uur, 10 keer deze lus gemaakt heeft mag zeggen dat hij de trap overwonnen heeft. Vanzelfsprekend worden er records bijgehouden. Sanna Holmgren Wiberg deed het in 2015 in 1 uur, 13 minuten en 11 seconden. Per Sjögren fikste het in 2017 in – Herejezus! –  57 minuten en 44 seconden.

Wie niet al totaal oververhit de top bereikt kan het kookpunt letterlijk opzoeken op deze vreemde Kvarntorpshögen. Hier en daar waarschuwen borden voor een bodemtemperatuur van 100 graden. Dat komt omdat de heuvel niet natuurlijk is ontstaan maar een overblijfsel is van olie-industrie in de veertiger jaren. Destijds  – Tweede Wereldoorlog – dreigde de import van olie in Zweden stil te vallen en won men olie uit aluinsteen. Tot 1966 werden de overgebleven slakken en as op een enorme berg gestort, die uiteindelijk door zijn hoogte ver boven de omgeving uitstak en nu dus nog steeds ligt na te smeulen.

Tegenwoordig valt er bovenop de Kvarntorpshögen behalve van het uitzicht ook van beeldende kunst te genieten. Langs een wandelroute staan werken van kunstenaars die zich lieten zich inspireren door de heuvel en zijn oliegeschiedenis. En daar, tussen al het hardloopgeweld, vind ik dan uiteindelijk toch mijn kerk in het van roestig vlechtwerk gebouwde ‘Absit Omen’ van Kent Karlsson; een plek om stil te staan en stil van te worden.

ig-logo-email meer foto’s vind je op Instagram – svenska smulor

Heilg huisje foto

Försök att översätta till Svenska

HELIGT HUS

Svenskar gillar löpning. Jag minns att jag som barn var i Hindås en vacker sommar. På söndagmorgon letade vi, som var fortfarande katoliker då, förgäves efter en kirka. På väg passerades vi av män i korta, fladdrande sportshorts och svetband såsom Björn Borg hade. Då – sjutiotalet – tyckte jag det var väldigt konstigt.

Även i somras förvånades jag. På Kvarntorpshögens 100 meter höga toppen, dit jag krypande kom fram med bilen och lugnt strosade runt, möttes jag av löpare. De tuffingarna tagit en 167 meter lång trappa – mer precis: 427 steg – och som om det inte räckte till sprang de omedelbart ner hela vägen.   Jämfört: 97 höga Martinitornet i Groningen har 311 steg.

Denna sportiva uppgift heter officiellt “besegra trappan”. En enda vända upp- och ner betraktas som en ”lagom” träningsansträngning utan utmaning, men de som gör tio varv upp för trappan, rundar toppen och springer körvägen ner inom 5 timmar, får säga ha ’besegrat trappan.’ Självklart att segrar registrerats. Sanna Holmgren Wiberg lyckades i en timma, 13 minuter och 11 sekunder. Per Sjögren klarade i – Herregud! – 57 minuter och 44 sekunder.

Är man inte redan totalt överhettat när man kommer fram på toppen kan man söka bokstvliga kokpunkten på den här konstiga Kvarntorpshögen. På flera ställen varnar tavlor för markens temperatur, som kan öka till och med 100 grader. Det beror på att högen inte kommit till på ett naturligt sätt men är en efterlämning av oljindustrien i fyrtiotalet. Då – i andra världskriget – ströps oljetillförseln till Sverige och började man utvinna olja ur alunskiffer. Fram till 1966 störtas varma skifferna på en stor hög som slutligen blev Närkeslättens högsta punkt och ännu sakte brinner.

Numera kan man njuta av toppens utsikt och dessutom också skåda konst. Längs en vandringsled finns skulpturer av konstnärer som inspirerades av högen och sin ojlhistoria. Och där, mitt i hela  löpspektaklet, jag slutligen ändå hittar min kirka. Rostiga monumentet ‘Absit Omen’ van Kent Karlsson är ett perfekt ställe att stå still och vara tyst.

ig-logo-email flera bilder finns på Instagram – svenska smulor

Getagged , , , , , , , , , , , ,